Eo biển Hormuz thuộc nước nào? Giải mã “yết hầu” địa chính trị nóng bỏng nhất hành tinh

Nếu có một tọa độ địa lý nào trên thế giới mà chỉ cần một biến động nhỏ tại đó cũng đủ làm rung chuyển thị trường tài chính toàn cầu, khiến giá xăng dầu từ New York đến Tokyo nhảy vọt và đẩy các siêu cường vào trạng thái báo động đỏ, thì đó chính là Eo biển Hormuz (Strait of Hormuz).

Được mệnh danh là “yết hầu” năng lượng của thế giới, eo biển nhỏ bé này nắm giữ huyết mạch của nền kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại vô cùng phức tạp về mặt luật pháp quốc tế và địa chính trị là: Eo biển Hormuz thuộc nước nào?

Bài viết này sẽ phân tích chi tiết toàn cảnh về chủ quyền, vị trí địa lý, tầm quan trọng chiến lược và những tranh chấp nóng bỏng xung quanh eo biển mang tính sinh tử này.

Bản Đồ Địa Lý của Eo Biển Hormuz

Để hiểu được Eo biển Hormuz thuộc nước nào, trước hết chúng ta cần nhìn vào cấu trúc địa lý độc đáo mang tính “bóp nghẹt” của vùng nước này.

Eo biển Hormuz là một dải nước hẹp đóng vai trò là lối thoát duy nhất nối liền Vịnh Ba Tư (Persian Gulf) ở phía tây với Vịnh Oman và Biển Ả Rập (Arabian Sea) ở phía đông.

Chiều dài: Khoảng 167 km (90 hải lý).

Chiều rộng: Tại điểm rộng nhất, eo biển đạt khoảng 97 km. Tuy nhiên, tại điểm hẹp nhất (nằm giữa đảo Larak của Iran và bán đảo Musandam của Oman), khoảng cách giữa hai bờ chỉ vỏn vẹn 33 km (21 dặm).

Hành lang hàng hải: Dù eo biển rộng hơn 30 km, nhưng do địa hình đáy biển và để đảm bảo an toàn, các tàu chở dầu siêu tải trọng (VLCC) bắt buộc phải di chuyển trong một hệ thống phân luồng giao thông (Traffic Separation Scheme – TSS). Hệ thống này gồm hai làn đường biển độc lập (một làn vào, một làn ra), mỗi làn chỉ rộng 3,2 km (2 dặm), ngăn cách bởi một vùng đệm an toàn rộng 3,2 km.

Eo biển hormuz dưới góc độ pháp lý

Về mặt địa lý chính trị, một trong những điểm đáng chú ý là eo biển Hormuz thuộc chủ quyền của nước nào? và câu trả lời là không thuộc sở hữu riêng của một quốc gia độc nhất, mà chủ quyền vùng nước này được chia sẻ trực tiếp giữa hai quốc gia đối diện nhau qua bờ eo biển: Cộng hòa Hồi giáo Iran ở phía bắc và Vương quốc Oman ở phía nam.

Bên cạnh đó, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) cũng nắm giữ vị trí chiến lược ngay sát góc tây nam của lối vào eo biển.

Bi kịch khoảng cách và Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS)

Những tin tức tổng hợp cho thấy, theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS 1982), mỗi quốc gia ven biển có quyền tuyên bố vùng lãnh hải rộng tối đa 12 hải lý (khoảng 22,2 km) tính từ đường cơ sở.

Tuy nhiên, như đã đề cập ở trên, điểm hẹp nhất của eo biển Hormuz chỉ rộng 21 hải lý (33 km). Điều này dẫn đến một thực tế pháp lý: Toàn bộ chiều rộng của eo biển Hormuz nằm ở đâu thì đều nằm trọn trong lãnh hải 12 hải lý của Iran và Oman. Không có bất kỳ khoảng trống nào tại khu vực thắt nút này thuộc về “vùng biển quốc tế” tự do (High Seas).

Đáng chú ý, toàn bộ hệ thống phân luồng hàng hải (TSS) dành cho các tàu siêu chở dầu di chuyển qua eo biển hiện nay nằm hoàn toàn trong lãnh hải của Vương quốc Oman.

Quyền kiểm soát hàng hải

Để có thể hiểu hơn về bản chất eo biển do ai quản lý có thể nhận thấy vị trí địa lý nằm hoàn toàn trong lãnh hải của hai nước, việc đi lại của tàu thuyền quốc tế được điều chỉnh bởi các nguyên tắc pháp lý quốc tế rất chặt chẽ, nhưng cũng là nguồn cơn của nhiều tranh chấp nảy lửa.

Khái niệm “Quá cảnh hợp pháp” (Transit Passage)

Theo Công ước UNCLOS 1982, đối với các eo biển quốc tế hẹp nối liền giữa các vùng biển quốc tế hoặc vùng đặc quyền kinh tế (như Hormuz), tàu thuyền và máy bay của tất cả các quốc gia (kể cả tàu quân sự và tàu thương mại) đều được hưởng Quyền quá cảnh (Transit Passage).

Quyền này cho phép tàu nước ngoài đi qua eo biển một cách liên tục và nhanh chóng mà không bị quốc gia ven biển cản trở, đình chỉ hoặc thu phí, miễn là họ không tiến hành các hoạt động đe dọa an ninh của quốc gia ven biển.

Lập trường đối lập giữa Iran và thế giới

Xung đột pháp lý lớn nhất tại eo biển Hormuz xuất phát từ việc Iran chưa bao giờ phê chuẩn UNCLOS 1982 (họ mới chỉ ký nhưng chưa thông qua tại Quốc hội).

Quan điểm của Iran: Tehran tuyên bố họ chỉ công nhận luật pháp quốc tế truyền thống. Theo đó, tàu thuyền nước ngoài chỉ được hưởng quyền “Đi qua không gây hại” (Innocent Passage) chứ không phải “Quá cảnh tự do”. Với quyền này, Iran tự cho mình quyền giám sát, kiểm tra, thậm chí đình chỉ hoặc cấm các tàu quân sự nước ngoài (đặc biệt là Mỹ và các nước phương Tây) đi qua lãnh hải của mình nếu họ coi đó là mối đe dọa.

Quan điểm của Mỹ và Phương Tây: Mỹ (quốc gia cũng chưa phê chuẩn UNCLOS nhưng công nhận các điều khoản hàng hải như một tập quán quốc tế) khẳng định eo biển Hormuz là tuyến đường thủy quốc tế. Hải quân Mỹ duy trì sự hiện diện thường trực tại Vịnh Ba Tư (Hạm đội 5 đặt tại Bahrain) để bảo vệ quyền tự do hàng hải này.

Vai trò của eo biển hormuz là “yết hầu” năng lượng thế giới

Để thấy được lý do vì sao chủ quyền của một eo biển rộng chưa đầy 40 km lại có thể làm đau đầu các nguyên thủ quốc gia trên khắp thế giới, hãy nhìn vào những con số thống kê kinh tế biết nói.

Huyết mạch của vàng đen

Eo biển Hormuz là lối thoát duy nhất của lượng dầu mỏ khổng lồ được khai thác từ các quốc gia xuất khẩu dầu lớn nhất thế giới bao gồm: Ả Rập Xê Út, Iraq, UAE, Kuwait, Qatar và chính Iran.

Sản lượng lưu thông: Trung bình mỗi ngày có khoảng 20 đến 21 triệu thùng dầu thô và các sản phẩm dầu tinh chế đi qua eo biển này. Con số này tương đương với khoảng 25% tổng lượng dầu được vận chuyển bằng đường biển trên toàn cầu và chiếm gần 1/5 tổng lượng tiêu thụ dầu của toàn nhân loại.

Khí đốt hóa lỏng (LNG): Eo biển này cũng là tuyến đường độc đạo cho hơn 20% lượng khí đốt tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới, phần lớn đến từ Qatar – nhà xuất khẩu LNG hàng đầu hành tinh.

Sự phụ thuộc tuyệt đối của các siêu cường châu Á

Nền kinh tế của các quốc gia công nghiệp lớn tại châu Á phụ thuộc một cách sinh tử vào sự thông suốt của eo biển Hormuz. Khoảng 75% đến 80% lượng dầu thô đi qua eo biển này được đưa đến các thị trường châu Á. Trong đó, Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc là những khách hàng lớn nhất. Chỉ cần eo biển bị đóng cửa vài tuần, các nhà máy tại Đông Á sẽ đứng trước nguy cơ tê liệt vì thiếu hụt năng lượng.

Các phương án đường ống thay thế

Nhận thức được rủi ro quá lớn từ việc phụ thuộc vào một eo biển đơn độc do Iran sát sườn kiểm soát, các quốc gia Vùng Vịnh đã chi hàng chục tỷ USD để xây dựng các tuyến đường ống dẫn dầu trên đất liền nhằm “né” eo biển Hormuz. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của chúng vẫn còn rất hạn chế.

Tuyến đường ống Đông – Tây của Ả Rập Xê Út (Petroline)

Tuyến đường ống này chạy xuyên qua bán đảo Ả Rập, đưa dầu từ các mỏ dầu phía Đông (gần Vịnh Ba Tư) đến cảng Yanbu trên bờ Biển Đỏ ở phía Tây. Công suất thiết xuất của tuyến đường này đạt khoảng 5 triệu thùng/ngày.

Đường ống Habshan – Fujairah của UAE

UAE đã xây dựng đường ống dẫn dầu chạy từ đất liền vượt qua các dãy núi để đến cảng Fujairah nằm bên bờ Vịnh Oman, bỏ qua hoàn toàn việc phải đi qua khúc thắt Hormuz. Đường ống này có thể vận chuyển khoảng 1,5 triệu thùng/ngày.

Đường ống Goreh – Jask của chính Iran

Ngay cả Iran cũng chuẩn bị cho kịch bản xung đột bằng cách xây dựng đường ống Goreh-Jask, đưa dầu ra cảng Jask nằm bên ngoài eo biển Hormuz, giúp họ có thể tiếp tục xuất khẩu dầu ngay cả khi chính họ phong tỏa eo biển.

Đánh giá thực tế: Tổng công suất của tất cả các đường ống thay thế hiện tại chỉ đáp ứng được khoảng 6,5 đến 7 triệu thùng/ngày, chưa bằng một phần ba lượng dầu thực tế đang phải lưu thông qua eo biển Hormuz mỗi ngày. Thêm vào đó, đối với khí đốt LNG, việc vận chuyển bằng đường ống xuyên lục địa là bất khả thi trong ngắn hạn. Do đó, eo biển Hormuz vẫn là con đường không thể thay thế.

Tổng kết

Tóm lại, câu trả lời cho câu hỏi: Eo biển Hormuz thuộc nước nào? là không nằm ở một cái tên duy nhất. Về mặt địa giới và luật pháp chủ quyền, nó thuộc về cả Iran và Oman. Nhưng về mặt thực tế vận hành kinh tế và an ninh toàn cầu, Eo biển Hormuz thuộc về toàn thế giới.

Những tin tức trên đây đã cho thấy sự cân bằng mong manh tại dải nước hẹp này là yếu tố cốt lõi giữ cho dòng chảy năng lượng toàn cầu không bị đứt gãy. Khi nào thế giới còn phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch, thì khi đó eo biển Hormuz vẫn sẽ là tọa độ nóng bỏng, nơi mà bất kỳ một tính toán sai lầm nào về chủ quyền và quyền lực cũng có thể châm ngòi cho một cuộc khủng hoảng mang tính toàn cầu.