Khi theo dõi bản tin thời tiết hàng ngày, bạn chắc hẳn đã từng nghe đến thuật ngữ “áp thấp nhiệt đới” được lặp đi lặp lại trong các dự báo, đặc biệt là trong mùa mưa bão. Nhưng không phải ai cũng hiểu rõ hiện tượng tự nhiên này là gì, cách nó hình thành và những hậu quả mà nó mang lại. Áp thấp nhiệt đới không chỉ là một hiện tượng thời tiết đơn thuần, mà còn là một yếu tố gây ra nhiều thảm họa thiên tai, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống, sản xuất của người dân, đặc biệt là các khu vực ven biển.
Trong bài viết này, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu chi tiết về áp thấp nhiệt đới là gì – từ định nghĩa cơ bản, nguyên nhân hình thành, các giai đoạn phát triển, cách phân loại cho đến ảnh hưởng đến cuộc sống và các biện pháp phòng chống hiệu quả.
Contents
Định nghĩa về áp thấp nhiệt đới
Nội dung đầu tiên khi tìm hiểu về áp thấp nhiệt đới là gì bắt đầu từ đình nghĩa và theo các nguồn thông tin chính thức từ Bộ Tài nguyên và Môi trường Việt Nam và các cơ quan khí tượng quốc tế, áp thấp nhiệt đới là một hiện tượng thời tiết phức hợp, thường xảy ra trên diện rộng trên biển hoặc đất liền khi có hiện tượng gió xoáy tập trung quanh một vùng có áp suất khí quyển thấp hơn đáng kể so với khu vực xung quanh.
Đây là giai đoạn sơ khởi của một cơn bão nhiệt đới, nhưng chưa đủ mạnh để được gọi là bão. Đối với khu vực Bắc Bán cầu, áp thấp nhiệt đới sẽ tạo ra xoáy gió theo hướng ngược chiều kim đồng hồ, còn ở Nam Bán cầu thì xoáy theo chiều kim đồng hồ do tác động của lực Coriolis (lực lệch hướng do Trái Đất tự quay).
Độ lớn của áp thấp nhiệt đới có thể rất lớn, với đường kính lên đến hàng trăm kilomet, bao phủ nhiều vùng biển hay đất liền cùng lúc. Theo quy định của Quyết định 18/2021/QĐ-TTg về phân loại hiện tượng thời tiết nguy hiểm, áp thấp nhiệt đới được định nghĩa là một xoáy thuận nhiệt đới có sức gió mạnh nhất từ cấp 6 đến cấp 7 (tức là tốc độ gió trung bình từ 39 đến 61 km/h, tương ứng 10,8-17,1 m/s), kèm theo gió giật.
Khi sức gió của xoáy thuận nhiệt đới đạt từ cấp 8 trở lên (tốc độ gió trên 62 km/h, 17,2 m/s), nó sẽ được phân loại thành bão nhiệt đới. Đây là điểm phân biệt rõ ràng nhất giữa áp thấp nhiệt đới và bão nhiệt đới.
Nguyên nhân và điều kiện hình thành áp thấp nhiệt đới
Hiểu sâu hơn về áp thấp nhiệt đới nghĩa là gì không thể bỏ qua sự hình thành và những điều kiện khí tượng thủy văn thuận lợi.
Nhiệt độ bề mặt biển cao hơn 26°C
Đây là điều kiện cơ bản nhất để hình thành áp thấp nhiệt đới. Nước biển ấm sẽ bốc hơi mạnh mẽ, tạo ra một lượng lớn hơi nước trong không khí. Khi không khí ẩm này bốc lên cao, nó sẽ gặp không khí lạnh hơn ở tầng trên, dẫn đến quá trình ngưng tụ hơi nước thành các hạt mây, đồng thời giải phóng nhiệt lượng khổng lồ.
Nhiệt lượng này tiếp tục làm nóng không khí xung quanh, làm giảm áp suất khí quyển tại vùng trung tâm, tạo ra lực hút cho không khí ẩm từ các vùng xung quanh di chuyển vào.
Không khí ẩm dồi dào
Ngoài nhiệt độ bề mặt biển cao, không khí xung quanh cũng cần có độ ẩm cao để quá trình ngưng tụ hơi nước diễn ra liên tục. Nếu không khí quá khô, quá trình giải phóng nhiệt lượng sẽ bị cắt ngắn, không tạo ra được lực hút đủ mạnh để hình thành xoáy gió.
Độ chênh lệch nhiệt độ nhỏ giữa các tầng khí quyển
Khi độ chênh lệch nhiệt độ giữa tầng gần mặt đất và tầng trên cao nhỏ, không khí sẽ có xu hướng bốc lên cao dễ dàng, giúp duy trì quá trình hình thành mây và giải phóng nhiệt lượng liên tục. Nếu có sự chênh lệch nhiệt độ lớn, không khí sẽ bị ổn định, ngăn cản quá trình bốc lên cao của không khí ẩm.
Vị trí cách xa đường xích đạo khoảng 5-10 độ
Ở vùng gần đường xích đạo, lực Coriolis rất yếu, không đủ để tạo ra xoáy gió. Do đó, áp thấp nhiệt đới thường hình thành ở những vùng cách đường xích đạo khoảng 5-10 độ về phía Bắc và Nam, nơi lực Coriolis đủ mạnh để tạo ra xoáy gió theo hướng đặc trưng của từng bán cầu.
Gió thổi có tốc độ và hướng đồng nhất ở các tầng khí quyển
Nếu gió thổi có tốc độ và hướng thay đổi mạnh giữa các tầng khí quyển, nó sẽ phá vỡ cấu trúc xoáy gió đang hình thành, ngăn cản sự phát triển của áp thấp nhiệt đới. Chỉ khi gió thổi ổn định với tốc độ và hướng đồng nhất ở tất cả các tầng khí quyển, xoáy gió mới có thể duy trì và phát triển.
Tất cả các điều kiện trên phải được đáp ứng đồng thời để áp thấp nhiệt đới có thể hình thành và phát triển. Nếu một trong các yếu tố bị thiếu, hiện tượng này sẽ không thể tồn tại hay sẽ bị suy yếu ngay lập tức.
Phân loại và các giai đoạn phát triển của áp thấp nhiệt đới
Phân loại mức độ áp thập nhiệt đới
Những tin tức online đã cho thấy, áp thấp nhiệt đới không phải là một trạng thái cố định, mà có thể thay đổi theo diễn biến của các yếu tố khí tượng thủy văn xung quanh. Theo quy định của Bộ Tài nguyên và Môi trường Việt Nam, áp thấp nhiệt đới được phân loại thành 3 loại dựa trên sức gió mạnh nhất trong vùng xoáy.
Áp thấp nhiệt đới cấp 6
Đây là loại áp thấp nhiệt đới yếu nhất, với sức gió mạnh nhất từ 39 đến 49 km/h (tức là 10,8-13,6 m/s), giật từ 50 đến 61 km/h (13,9-17,1 m/s). Loại này thường gây ra mưa rào, mưa vừa và gió nhẹ, không gây ra thảm họa thiên tai nghiêm trọng.
Áp thấp nhiệt đới cấp 7
Loại áp thấp nhiệt đới này có sức gió mạnh nhất từ 62 đến 74 km/h (17,2-20,6 m/s), giật từ 75 đến 88 km/h (20,8-24,4 m/s). Loại này có khả năng gây ra mưa to, dông lốc và gió mạnh, gây ra một số thiệt hại nhỏ cho công trình xây dựng và cây cối.
Áp thấp nhiệt đới mạnh
Đây là loại áp thấp nhiệt đới gần như đạt mức bão nhiệt đới, với sức gió mạnh nhất từ 89 đến 117 km/h (24,7-32,5 m/s), giật từ 118 đến 138 km/h (32,8-38,3 m/s). Loại này có khả năng gây ra mưa rất to, lũ lụt, sạt lở đất và thiệt hại nặng nề cho công trình xây dựng, giao thông và sản xuất nông nghiệp.
Các giai đoạn phát triển của áp thấp nhiệt đới
Áp thấp nhiệt đới sơ khai: Là giai đoạn mới hình thành, với sức gió yếu và diện tích xoáy nhỏ.
Áp thấp nhiệt đới phát triển đầy đủ: Là giai đoạn áp thấp đạt sức gió tối đa, có diện tích xoáy lớn và ảnh hưởng rộng đến nhiều khu vực.
Áp thấp nhiệt đới suy yếu: Là giai đoạn áp thấp di chuyển vào đất liền hoặc đi vào vùng có điều kiện không thuận lợi, sức gió giảm dần và cuối cùng biến mất hoàn toàn.
Diễn biến và ảnh hưởng của áp thấp nhiệt đới đến Việt Nam
Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa, nằm ở vị trí dễ chịu tác động của áp thấp nhiệt đới và bão nhiệt đới. Mỗi năm, từ tháng 5 đến tháng 11, Biển Đông thường đón nhận nhiều cơn áp thấp nhiệt đới và bão, gây ra nhiều thảm họa thiên tai cho đất nước.
Thời điểm phổ biến nhất của áp thấp nhiệt đới
Thời kỳ phổ biến nhất của áp thấp nhiệt đới là gì ở Việt Nam là từ tháng 5 đến tháng 11, đặc biệt là trong mùa mưa bão từ tháng 7 đến tháng 10. Trong giai đoạn này, nhiệt độ bề mặt biển cao nhất, tạo điều kiện thuận lợi cho hình thành và phát triển của áp thấp nhiệt đới.
Ảnh hưởng đến thời tiết tại Việt Nam
Khi áp thấp nhiệt đới hoạt động trên Biển Đông hoặc gần đất liền, nó sẽ gây ra nhiều thay đổi về thời tiết tại khu vực:
Gió mạnh: Vùng ven biển sẽ gặp gió mạnh theo cấp độ tương ứng với sức gió của áp thấp nhiệt đới.
Mưa lớn và kéo dài: Áp thấp nhiệt đới thường đi kèm với mây dày đặc, gây ra mưa rào, mưa vừa hay mưa to, kéo dài trong nhiều giờ.
Sóng lớn: Trên biển, sóng có thể cao từ 2 đến 4 mét, gây ra tình trạng biển động mạnh, nguy hiểm cho tàu thuyền và hoạt động hàng hải.
Nước dâng ven biển: Ở các khu vực ven biển có địa hình thấp, áp thấp nhiệt đới có thể gây ra nước dâng, làm ngập các khu vực đất đai ven biển.
Các thảm họa thiên tai gây ra bởi áp thấp nhiệt đới
Áp thấp nhiệt đới có thể gây ra nhiều thảm họa thiên tai nghiêm trọng, đặc biệt là ở các khu vực ven biển và vùng có địa hình thấp:
Lũ lụt: Mưa lớn kéo dài có thể gây ra lũ lụt ở các sông, kênh rạch, làm ngập các khu vực đô thị và nông thôn.
Sạt lở đất: Ở các vùng có địa hình đồi núi, mưa lớn có thể gây ra sạt lở đất, lở cuốc, làm hủy hoại nhà cửa, đường sá và gây nguy hiểm cho người dân.
Gió mạnh: Gió mạnh có thể đổ cây, phá hủy nhà cửa, công trình xây dựng và gây ra thương tích cho người dân.
Nước dâng ven biển: Ở các khu vực ven biển có địa hình thấp, nước dâng có thể làm ngập các khu vực đất đai ven biển, làm hủy hoại cây cối và công trình xây dựng.
Cách theo dõi và cảnh báo áp thấp nhiệt đới
Để bảo vệ bản thân và gia đình khỏi tác động của áp thấp nhiệt đới, khi tìm hiểu áp thấp nhiệt đới là gì cũng cần biết cách theo dõi thông tin và cảnh báo kịp thời từ các cơ quan chính thức.
Sử dụng các ứng dụng thời tiết chính thức
Có nhiều ứng dụng thời tiết trên điện thoại cung cấp thông tin chính xác và cập nhật liên tục về áp thấp nhiệt đới và các hiện tượng thời tiết khác. Một số ứng dụng phổ biến bao gồm:
The Weather Channel: Cung cấp thông tin chi tiết về thời tiết tại mọi nơi trên thế giới, bao gồm dự báo áp thấp nhiệt đới và bão nhiệt đới.
AccuWeather: Cung cấp dự báo thời tiết chính xác, bao gồm thông tin về sức gió, tốc độ mưa và cảnh báo thiên tai.
NOAA Weather Radar Live: Cung cấp thông tin về radar thời tiết, cho phép bạn xem trực tiếp diễn biến của áp thấp nhiệt đới và bão nhiệt đới.
Đài khí tượng thủy văn Quốc gia Việt Nam: Ứng dụng chính thức của ngành khí tượng thủy văn Việt Nam, cung cấp thông tin dự báo thời tiết và cảnh báo thiên tai theo đúng tiêu chuẩn quốc tế.
Theo dõi thông tin từ các trang web và trang mạng xã hội chính thức
Các trang web và trang mạng xã hội của ngành khí tượng thủy văn Việt Nam, như Facebook, Zalo, YouTube, luôn cập nhật thông tin mới nhất về diễn biến của áp thấp nhiệt đới và các hiện tượng thời tiết khác. Bạn có thể theo dõi các trang này để nhận thông báo cảnh báo kịp thời.
Lắng nghe bản tin thời tiết trên radio và TV
Bản tin thời tiết trên radio và TV thường cung cấp thông tin chi tiết về diễn biến của áp thấp nhiệt đới và các hiện tượng thời tiết khác, giúp bạn có kế hoạch phòng chống kịp thời.
Đăng ký nhận tin nhắn khẩn cấp từ các cơ quan chính thức
Nhiều địa phương đã triển khai hệ thống gửi tin nhắn khẩn cấp qua điện thoại di động, thông báo về các hiện tượng thời tiết nguy hiểm, bao gồm áp thấp nhiệt đới và bão nhiệt đới. Bạn có thể đăng ký nhận tin nhắn này để nhận thông báo kịp thời.
Kết luận
Áp thấp nhiệt đới là một hiện tượng thời tiết tự nhiên thường xảy ra hàng năm, đặc biệt là trong mùa mưa bão. Mặc dù sức gió của áp thấp nhiệt đới yếu hơn so với bão nhiệt đới, nhưng nó vẫn có khả năng gây ra nhiều thảm họa thiên tai, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống, sản xuất của người dân.
Để bảo vệ bản thân và gia đình khỏi tác động của áp thấp nhiệt đới, bạn cần hiểu rõ định nghĩa, nguyên nhân và ảnh hưởng của hiện tượng này, cùng với các biện pháp phòng chống hiệu quả. Hãy luôn theo dõi những tin tức dự báo và cảnh báo từ các cơ quan chính thức, chuẩn bị sẵn sàng các biện pháp phòng chống theo đúng hướng dẫn, và tuân thủ các quy định của các cơ quan chức năng để giảm thiểu tối đa thiệt hại do thiên tai gây ra.
